ΒΙΟΗΘΙΚΗ
Αρχαία θέματα σε σύγχρονους προβληματισμούς
Mark G. Kuczewski & Ronald Polansky 

Η αλματώδης ανάπτυξη της βιοτεχνολογίας και της γενετικής επιτρέπει 
στον άνθρωπο να παρεμβαίνει καθοριστικά στη φύση του. Τέτοιου είδους 
«επεμβάσεις» εγείρουν αμείλικτα βιολογικά, κοινωνικά, νομικά, πολιτικά, 
θρησκευτικά και οικονομικά ερωτήματα τα οποία επιζητούν σαφείς 
απαντήσεις - η ευθύνη για τις αποφάσεις είναι βαρύτατη και η διεπιστημονική 
γνώση της Βιοηθικής είναι αναγκαία και επιβεβλημένη.
Ποια είναι τα «δικαιώματα» κατά την έκτρωση; 
Πώς σχετίζεται η ευθανασία με την αυτονομία; 
Γνωρίζουμε την ηθική διάσταση της αυτοκτονίας; 
Τι είδους σχέση έχει ένας γιατρός με τον ασθενή του; 
Πότε επιτρέπεται η θεραπευτική και πότε η αναπαραγωγική κλωνοποίηση; 
Είναι θεμιτός ο πειραματισμός πάνω σε ανθρώπινα έμβρυα; 
Κάτω από ποιές συνθήκες υλοποιείται η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή; 
Τι αποτελέσματα έχει η μεταμόσχευση ανθρώπινων οργάνων; 
Είναι αναγκαία η προγεννητική εξέταση; 
Πώς σχετίζεται η κλασική σκέψη στην τέχνη της ιατρικής με την σύγχρονη      
κλινική ιατρική πρακτική;
Η επιστήμη της Βιοηθικής είναι η φιλοσοφική εξέταση των αρχών και των κανόνων      
που πρέπει να διέπουν τις επιστήμες και τις τεχνολογίες της ζωής. Αναπτύχθηκε      
μόλις τα τελευταία 30 χρόνια, ωστόσο οι ρίζες της βρίσκονται στην αρχαία ελληνική      
ιατρική και τη φιλοσοφία. Μολονότι ο σύγχρονος γιατρός έχει τον τελευταίο λόγο, 
η ρήση του αρχαίου Έλληνα ιατροφιλόσοφου παραμένει εξαιρετικά επίκαιρη:      
«ο άριστος γιατρός πρέπει να είναι, συνάμα, ένας άριστος φιλόσοφος».
Το βιβλίο ΒΙΟΗΘΙΚΗ - Αρχαία θέματα σε σύγχρονους προβληματισμούς, είναι ένα      
σύγγραμμα μοναδικό στο είδος του, δεδομένου ότι περιλαμβάνει την εξέταση και 
μελέτη -υπό το φως των θεωριών των Αρχαίων Ελλήνων Φιλοσόφων, του Πλάτωνα, 
των Σοφιστών, των Ιπποκρατικών και κυρίως του Αριστοτέλη- ζητημάτων ζωής και 
θανάτου, που εγείρονται από τη ραγδαία εξέλιξη των συγχρόνων γενετικών τεχνολογιών.     
Από την άποψη αυτή ενδιαφέρει όλους τους ανθρώπους, πρωτίστως όμως τους 
λειτουργούς των ιατρικών επαγγελμάτων καθώς και τους μελετητές της Αρχαίας 
Ελληνικής Φιλοσοφίας και Σκέψης.
Mark G. Kuczewski: Είναι Διευθυντής του Ινστιτούτου Βιοηθικής και Πολιτικής της Υγείας 
στην Ιατρική Σχολή Stritch του Πανεπιστημίου Loyola του Chicago. 
Επίσης, είναι συν-ιδρυτής της Εταιρείας Βιοηθικής και Κλασικής Φιλοσοφίας.
Ronald Polansky: Είναι Καθηγητής της Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Duquesne      
και εκδότης του περιοδικού Ancient Philosophy. Έχει δημοσιεύσει πολλά άρθρα πάνω 
στην αρχαία φιλοσοφία και έχει ασχοληθεί εκτενώς με τον σύγχρονο πολιτικό στοχασμό.
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ
Ευχαριστίες
Πρόλογος (Καθηγήτρια Μυρτώ Δραγώνα-Μονάχου)
Εισαγωγή
ΜΕΡΟΣ I: 
Ο ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΓΝΩΣΗΣ
     Robert Bartz
01. Ενθυμούμενοι τους Ιπποκρατικούς: 
     γνώση, πρακτική και ήθος στους αρχαίους Έλληνες γιατρούς-θεραπευτές 35
     Ronald Polansky 
02. Είναι η ιατρική τέχνη, επιστήμη ή πρακτική σοφία; 
     Αρχαίοι και σύγχρονοι στοχασμοί 81
     Kathryn Montgomery 
03. Η φρόνηση και η εσφαλμένη περιγραφή της ιατρικής: 
     ενάντια στην εναρκτήρια ομιλία της ιατρικής σχολής 127
     David Thomasma
04. Ο Αριστοτέλης, η φρόνησις και η μεταμοντέρνα βιοηθική 145
     Tod Chambers 
05. Οι εξομολογήσεις ενός αμετανόητου σοφιστή 189
     Julia E. Annas
06. Φιλοσοφική θεραπεία: αρχαία και σύγχρονη 215
     
ΜΕΡΟΣ II: 
Η ΕΥΡΕΤΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΩΝ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΩΝ 
      Alex John London
07. Ο Θρασύμαχος και η διαχείριση της περίθαλψης: 
      πώς να μη σκεφτόμαστε την τέχνη της ιατρικής 251
      Christopher Megone
08. Δυνητικότητα και πρόσωπα: μια αριστοτελική προοπτική 293
      Mark G. Kuczewski
09. Μπορεί ο κοινοτισμός να θέσει τέλος στις οξείες και ατέλειωτες 
      δημόσιες συζητήσεις; Η έκτρωση ως ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα 333
      Daryl M. Tress
10. Κλασικοί και σύγχρονοι στοχασμοί για την ιατρική ηθική 
      και το βέλτιστο συμφέρον του άρρωστου παιδιού 355
      Christopher E. Cosans
11. Αντιμετωπίζοντας το θάνατο ως στωικός: 
      ο Επίκτητος για την αυτοκτονία σε περίπτωση αρρώστιας 419
      Georgios Anagnostopoulos
12. Η ευθανασία και ο ρόλος του γιατρού: στοχασμοί πάνω σε
      ορισμένες απόψεις της αρχαίας ελληνικής παράδοσης 457
     
Επίμετρο (Καθηγήτρια Ελένη Καλοκαιρινού) 527
Συγγραφείς/Συντελεστές 585

ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ ΤΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΟΥ ΤΗΣ ΣΕΙΡΑΣ
Χαίρω που μου δίδεται η ευκαιρία να εγκαινιάσω τη νέα σειρά Φιλοσοφικός Λόγος      
και Επιστήμη με την έκδοση του βιβλίου Βιοηθική σε ελληνική μετάφραση και να 
υλοποιήσω τις προτάσεις που εισηγήθηκαν και τις ευχές που διατύπωσαν δύο      
εκλεκτοί συνάδελφοι, η Μυρτώ Δραγώνα-Μονάχου, Ομότιμη Καθηγήτρια των 
Πανεπιστημίων Αθηνών και Κρήτης και ο Γεώργιος Αναγνωστόπουλος, Καθηγητής 
Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο της California του San Diego, και Κοσμήτορας των Τεχνών 
και των Ανθρωπιστικών Επιστημών, κατά την παρουσίαση του πρωτοτύπου κειμένου 
στον Πύργο Ηλείας (2002).
Χαίρω επίσης γιατί το συντελεσθέν έργο ανταποκρίνεται στις προσδοκίες όλων μας 
καθόσον αφορά στην περιεκτικότητα και στην επικαιρότητα του περιεχομένου, στην 
καταλληλότητα για μια υπεύθυνη ενημέρωση των ειδικών αλλά και του ευρύτερου      
ελληνικού κοινού, και στην υψηλή ποιότητα της μετάφρασης.

Συγκεκριμένα:
(1) Η προσφορά του μεταφρασθέντος έργου στην ελληνική ιατρο-φιλοσοφική κοινότητα      
είναι σημαντική κατά τούτο, ότι δηλαδή τα δοκίμια έχουν χαρακτήρα πολυθεματικό και 
διεπιστημονικό, είναι γραμμένα από γνωστούς φιλοσόφους και ιατρούς, ειδικούς στη 
βιοηθική, των οποίων η βαθιά γνώση της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας τους επιτρέπει 
να φωτίσουν σύγχρονα προβλήματα και διλήμματα με την αναγωγή τους σε εκείνη. 
Ο Ιπποκράτης, ο Πλάτων και ο Επίκτητος και κυρίως ο Αριστοτέλης αποτελούν τις 
κεντρικές μορφές τις οποίες οι συγγραφείς συνεχώς και επιμόνως επικαλούνται: 
τον Ιπποκράτη για τους κώδικες επαγγελματικής δεοντολογίας (Robert Bartz), 
τον Πλάτωνα για την αυτονομία και τη σχέση ατόμου και κράτους, ιατρικής και τέχνης 
(Julia Annas), τον Αριστοτέλη για τη φρόνησιν (πρακτικό λόγο) (Kathryn Montgomery), 
για ζητήματα άμβλωσης, εμβρύου και ηθικού προσώπου (Christopher Megone), 
τον Επίκτητο και τους στωικούς για το θάνατο, την αυτοκτονία και την ευθανασία 
(Christopher Cosans και Γεώργιος Αναγνωστόπουλος) κ.λπ.

(2) Περαιτέρω, η διπλή σύζευξη ιατρικής και φιλοσοφίας από το ένα μέρος, και των 
ενοράσεων των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων και των ευαίσθητων συγχρόνων στοχαστών 
και επιστημόνων, από το άλλο μέρος, ανταποκρίνεται στο αίτημα για αποτελεσματική 
και υπεύθυνη ενημέρωση του ευρύτερου ελληνικού κοινού και, συνεπώς, για αποθάρρυνση 
των προοδευτικών εκείνων ατόμων και φορέων που σπεύδουν αβασάνιστα να «βαφτίσουν»
εαυτούς ειδικούς στα λεπτά και δύσκολα σύγχρονα ηθικά προβλήματα.
     
(3) Ωστόσο, οι προτάσεις που εισηγήθηκαν και οι ευχές που διατύπωσαν οι δύο συνάδελφοι 
θα παρέμεναν ανεκπλήρωτες χωρίς τη μακροχρόνια και συγκινητική συμπαράσταση και 
συνεργασία εκλεκτών συναδέλφων και συνεργατών.

Για τη συμβολή της συναδέλφου Δραγώνα-Μονάχου έγινε ήδη λόγος. Να προσθέσω μόνο 
την προετοιμασία του ευμενούς κλίματος που η συνάδελφος είχε επιτύχει με τη βιβλιοκριτική 
της στο περιοδικό Επιστήμη και Κοινωνία (8-9, 2002), όπου επεσήμανε τη σπουδαιότητα 
του βιβλίου καθόσον αφορά στην επικαιρότητα των αρχαίων ιατρών και φιλοσόφων και στον 
εμπλουτισμό της διεθνούς βιβλιογραφίας της βιοηθικής. Η συγγραφή, συνεπώς, του Προλόγου 
από την ίδια αποτελεί επιβεβαίωση του ενδιαφέροντός της για τη βιοηθική και μια ανεκτίμητη 
πράγματι συμβολή στην άρτια εμφάνιση του τόμου όπως τον ανέμενε και οραματιζόταν.
Καταλυτική και καίρια ήταν η συμβολή της Ελένης Καλοκαιρινού στην πραγματοποίηση της 
επιμέλειας του μεταφρασθέντος έργου και στην ολοκλήρωσή του με τη συγγραφή του επίμετρου, 
το οποίο της επέτρεψε να προεκτείνει τις βιοηθικές έρευνες μέχρι των ημερών μας. 
Διαθέτοντας η ίδια μια πλούσια, πολύτιμη και πολύχρονη εμπειρία από την έκδοση της 
διεπιστημονικής επιθεωρήσεως Σκέψις και τη συνδιοργάνωση συνεδρίων και ημερίδων έφερε 
εις πέρας το δύσκολο τούτο έργο με μεγάλη επιτυχία και σε σύντομο χρονικό διάστημα.
Η συμβολή του Μιχάλη Κατσιμίτση, Δρος του Πανεπιστημίου Αθηνών και στενού συνεργάτου 
στην οργάνωση, στη διοίκηση και στην πραγματοποίηση των εκδοτικών  και συνεδριακών 
δραστηριοτήτων του Ολυμπιακού Κέντρου Φιλοσοφίας και Παιδείας, δεν είναι μικρότερης 
σημασίας. 
Παρά τις πολλαπλές του ενασχολήσεις και τον φόρτο εργασίας, ανέλαβε ο ίδιος το δύσκολο 
και επίμοχθο έργο της μετάφρασης όρων μιας νέας επιστήμης, όπως είναι η βιοηθική, πολλοί 
από τουςοποίους αποδίδονται στη νεοελληνική γλώσσα για πρώτη φορά. Για το εύστοχον και 
ακριβές της απόδοσης των νέων όρων θα συμφωνήσει και ο πλέον απαιτητικός και ειδικός 
αναγνώστης.
Όλα αυτά θα ήσαν ατελέσφορα αν ο Εκδοτικός Οίκος ΤΡΑΥΛΟΣ δεν ανελάμβανε την έκδοση 
του πολυσέλιδου και απαιτητικού τούτου τόμου. Οι συντελεστές, οι συνάδελφοι και οι συνεργάτες 
από κοινού τον ευχαριστούμε εκ βάθους καρδίας και του ευχόμαστε καλή επιτυχία.

Λεωνίδας Κ. Μπαρτζελιώτης (Ομότιμος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών) 
Πρόεδρος του ΟΚΦΠ

  
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Σε εκτενή βιβλιοκριτική μου του βιβλίου των Kuczewski - Polansky, Bioethics:      
Ancient Themes in Contemporary Issues στο περιοδικό Επιστήμη και Κοινωνία 8-9 
(σελ. 277-286) το 2002 επισήμαινα ότι «αποτελεί χρέος η προγραμματισμένη      
μετάφραση του βιβλίου αυτού στα ελληνικά». Η ευχή αυτή εκπληρώθηκε σύντομα      
και η προσφορά στην ελληνική ιατρο-φιλοσοφική κοινότητα είναι σημαντική. Γιατί, όπως 
τότε κατέληγα, «οι ενοράσεις των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων, ιδιαίτερα σε θέματα ζωής 
και θανάτου, δεν θα χάσουν την επικαιρότητά τους όσο οι τεχνοκράτες και οι επιστήμονες 
παραμένουν στοχαστικοί και ηθικά ευαίσθητοι άνθρωποι».      
Μπορεί η βιοηθική να είναι ανάπτυγμα της τελευταίας τριακονταετίας, όμως η συνάφεια 
φιλοσοφίας και ιατρικής είναι πολύ παλαιά και ανάγεται στους αρχαίους ιατροφιλόσoφους 
οι οποίοι υποστήριζαν, σύμφωνα και με τη μικρή πραγματεία του Γαληνού, ότι «ο άριστος 
γιατρός πρέπει να είναι φιλόσοφος». Και μπορεί η ιατρική ηθική να είναι λίγο πιο ενήλικη 
από τη βιοηθική, οι ρίζες της ωστόσο ανάγονται στην ελληνική ιατρική και τη φιλοσοφία με 
τους ηθικούς προβληματισμούς τους σε θέματα κυρίως ζωής και θανάτου. Δεν είναι πράγματι 
ατεκμηρίωτη η θέση του Robert Bartz σ' αυτόν τον τόμο ότι «πολλά απ' όσα τώρα παίρνουμε 
ως βάση της Δυτικής ηθικής αναπτύχθηκαν μόνο μετά τα ιπποκρατικά γραπτά. Έτσι οι ηθικοί      
προβληματισμοί που εγείρονται στις ιπποκρατικές πραγματείες πρέπει να διαβαστούν ως 
ζητήματα που προκύπτουν από την πρακτική της ιατρικής, προηγούνται και επηρεάζουν τις 
πιο συγκροτημένες μεταγενέστερες φιλοσοφίες του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη». 
Ήδη κατά τον W. Jaeger είχε επισημανθεί η χρήση της ιατρικής ως μοντέλου της ηθικής από τον 
Αριστοτέλη, γιο γιατρού. Και είχαν ιατρική αφετηρία οι έννοιες της ισορροπίας και της μεσότητας, 
τόσο κεντρικές στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Οι πολλές αναφορές του Πλάτωνα στην ιατρική 
τέχνη και ο συχνός πράγματι παραλληλισμός από τον Αριστοτέλη της ηθικής με την ιατρική, 
σε μεθοδολογικά θέματα σχετικά με την αοριστία της ηθικής γνώσης και την έμφαση στην πράξη
 και τον «καιρό» παρά στη θεωρία, επικυρώνουν την αμφισβήτηση του αυστηρά επιστημονικού 
χαρακτήρα τόσο της ηθικής όσο και της ιατρικής. Η θεώρηση της ιατρικής ως τέχνης ή δεξιοτεχνίας 
και όχι ως ακριβούς επιστήμης παραμένει και στην εποχή μας. 
Μπορεί ακόμη ο όρος Βιοηθική να μην πλάστηκε από φιλοσόφους, αλλά, όπως επισημάνθηκε 
πρόσφατα (G. Hottois, Qu' est-ce que la bioethique?», Paris, Vrin 2004), οι φιλόσοφοι είχαν 
προλειάνει το έδαφος και γρήγορα πήραν την υπόθεσή της στα χέρια τους με πάθος, αγωνία 
και αίσθημα ευθύνης. Όπως ήταν αναμενόμενο, μια νέα ανάγνωση της αρχαίας ελληνικής 
φιλοσοφίας από την προοπτική της βιοηθικής δεν άργησε να εμφανισθεί. 
Ήδη στις ιστορίες της αρχαίας ιατρικής είχε επισημανθεί η χρήσιμη αλλά και ανταγωνιστική 
σχέση ιατρικής και φιλοσοφίας (από άλλους και τους Μοοn, Edelstein και Jaeger), κάθε μια 
από τις οποίες ανεξάρτητα διεκδικούσε μια πρόταση για το ευ ζην. Και τα τελευταία χρόνια 
άρχισαν να ανιχνεύονται στοιχεία ιατρικής ηθικής και βιοηθικής στους αρχαίους φιλοσόφους 
(Pence, Jonsen και άλλοι).      
Ανέκαθεν αλλά ιδιαίτερα πρόσφατα το ενδιαφέρον εστιάσθηκε στον περίφημο Όρκο του Ιπποκράτη, 
το μόνο ίσως στην αρχαία Ελλάδα, μαζί με κάποιες άλλες ιπποκρατικές πραγματείες, κείμενο 
ιατρικής ηθικής, με αποτέλεσμα ποικίλες νέες αναγνώσεις και ερμηνείες. Γιατί, διαφορετικά απ' 
ό,τι ίσως συνέβαινε με τους Σουμερίους (κώδικας του Hammurabi), και τους Αιγυπτίους, η ιατρική 
πράξη στην αρχαία Ελλάδα δεν υπαγορευόταν από κάποια κεντρική εξουσία και ιερατείο. 
Οι γιατροί εδώ αισθάνονταν ελεύθεροι από άνωθεν παρεμβάσεις, από τη μαγεία και την προκατάληψη.      
Και σε θέματα ζωής και θανάτου δεν συμμορφώνονταν πάντα με τις επιταγές του ιπποκρατικού Όρκου, 
αλλά διαμόρφωναν τις θεωρίες τους σύμφωνα με τα φιλοσοφικά ρεύματα και τις κοινωνικές τάσεις 
της εποχής, ίσως και ανάλογα με τις επιταγές της εκάστοτε λαϊκής ηθικής, φροντίζοντας ιδιαίτερα 
για τη δημόσια εικόνα και τη φήμη τους. Την ηθική πολυφωνία της εποχής διασφάλιζε η έλλειψη 
θρησκευτικών και νομικών πλαισίων. Και για τις υποχρεώσεις τους απέναντι στους ασθενείς και 
την πολιτεία ελάχιστα δεσμευτικός ήταν ο Όρκος του Ιπποκράτη, έξω από κάποιες πυθαγορικής 
κυρίως παράδοσης, αδελφότητες και συντεχνίες που διέπονταν από κάποιου είδους ευσχημοσύνη 
στις σχέσεις τους με τους ασθενείς. Τόσο για την προσωπικότητα εξάλλου του Ιπποκράτη όσο 
και για τη χρονολόγηση του περίφημου Όρκου υπάρχει ακόμη διχογνωμία, καίτοι έχει επικρατήσει 
κάποια συναίνεση για την πυθαγόρεια προέλευσή του. 
Ενδιαφέρουσα για την ιατρική ηθική στην αρχαιότητα στη θεωρία και την πράξη είναι η πρόσφατη 
μελέτη του Paul Carrick, Medical Ethics in the Ancient World που είδε το φως ένα μόλις χρόνο 
μετά τον τόμο των Kuczewski-Polansky. Επικεντρώνεται στη στάση της ιατρικής συντεχνίας της 
αρχαιότητας και της πυθαγόρειας, πλατωνικής, αριστοτελικής και στωικής (Seneca) φιλοσοφίας 
απέναντι στην άμβλωση και την ευθανασία και είναι αρκετά διαφωτιστική για τη σχετική με τον 
Όρκο προβληματική από ιστορικο-φιλολογική, αναλυτική κυρίως άποψη. Αφού επισημάνει τις 
διαφορές της ιατρικής της εποχής μας και της ηθικής της από την αρχαία ιατρική ηθική, 
ο συγγραφέας παρατηρεί: «Ζούμε σε μια εποχή όπου νέες προσπάθειες να ορίσουμε σε τι 
έγκειται η ιατρική ηθική συχνά αγνοούν τις ηθικές αρχές των ταπεινών απαρχών αυτού του θέματος. 
Μερικές φορές όμως οι καινούργιες θεωρίες δεν αποτελούν τίποτα περισσότερο από παραφράσεις 
των παραδοσιακών ιπποκρατικών ενοράσεων ντυμένες με την πιο πρόσφατη ορολογία. Ζούμε σε 
μια εποχή όπου πολλοί προοδευτικοί δημοσιογράφοι, κληρικοί, νομικοί, φιλόσοφοι, γιατροί και 
κοινωνικοί επιστήμονες με κάθε είδους υποδομή εμφανίζουν μια ασυνήθιστη προθυμία να βαφτίσουν 
τους εαυτούς τους ειδικούς στη βιοηθική. Δεν είναι λίγοι ωστόσο αυτοί που το κάνουν, όσο λυπηρή 
κι αν είναι η διαπίστωση, σαν να γεννήθηκε το όλο θέμα για πρώτη φορά γύρω στα 1958». 
Η ελευθερία της ελληνο-ρωμαϊκής ιατρικής από μαγικο-θρησκευτικές συνιστώσες και η υπευθυνότητα 
κατά την αυτο-ρύθμιση της συμπεριφοράς της ιατρικής συντεχνίας, όπως συνάγεται από τη μελέτη 
του Carrick, συνεπάγονταν πάντως τήρηση ορισμένων κανόνων έστω κι αν επρόκειτο για δεοντολογία 
μάλλον παρά για ηθική με τη νεότερη έννοια. 
Απ' όλη τη σχετική με το θέμα αυτό βιβλιογραφία ωστόσο διακρίνεται η συλλογή Βιοηθική: 
Αρχαίες θεματικές σε σύγχρονα προβλήματα των Kuczewski-Polansky με αξιόλογα δοκίμια 
γραμμένα από γνωστούς ιστορικούς της αρχαίας φιλοσοφίας, φιλοσόφους και γιατρούς ειδικούς 
στη βιοηθική για τη γνήσια φιλοσοφική οπτική και το μεθοδολογικό προβληματισμό της. Με γνήσια 
αγωνία για τα σύγχρονα προβλήματα και διλήμματα της ιατρικής ηθικής άλλά και της βιοηθικής 
σε ευρεία έννοια και βαθιά γνώση της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας και κοινωνίας οι συγγραφείς      
επιχειρούν να ανιχνεύσουν θέσεις και στάσεις στην ελληνική φιλοσοφία που τα φωτίζουν και 
βοηθούν στην κατανόηση και την αποσαφήνισή τους. Οι Έλληνες φιλόσοφοι δίνουν πράγματι τις 
πρώτες απαντήσεις σε ερωτήματα που μπορεί να φαίνονται καινούργια αλλά δεν είναι. 
Τα ερωτήματα ζωής και θανάτου, σχέσεων γιατρού-ασθενή, σεβασμού της αυτονομίας ή άσκησης 
πατερναλισμού, είναι πανάρχαια και οικουμενικά. Απλώς τώρα, που με την αλματώδη ανάπτυξη 
της βιοεπιστήμης, της βιοτεχνολογίας και της γενετικής, ο άνθρωπος μπορεί να παρεμβαίνει πολύ 
πιο αποφασιστικά πάνω στη φύση, οι απαντήσεις είναι πολύ πιο δύσκολες και η ευθύνη πολύ 
πιο βαριά. Η στέρεα τεκμηριωμένη ωστόσο θεμελίωση των απαρχών της βιοηθικής στην αρχαία 
φιλοσοφία, κοινή κληρονομιά όλης και όχι μόνο της Δυτικής πολιτισμικής παράδοσης ενισχύει το 
κύρος αυτού του διεπιστημονικού φιλοσοφικού κλάδου που, παρά την ενηλικίωσή του, ακόμη 
αμφισβητείται από μεθοδολογική κυρίως άποψη.
Κεντρικές μορφές στα ενδιαφέροντα δοκίμια του τόμου είναι οπωσδήποτε ο Ιπποκράτης, 
αναπόφευκτα ο Πλάτων και προπαντός ο Αριστοτέλης, αλλά και οι σοφιστές και ο στωικός 
Επίκτητος. Ο Όρκος του Ιπποκράτη και οι ιπποκρατικοί κώδικες επαγγελματικής δεοντολογίας 
συζητούνται αποκλειστικά από τον Robert Bartz και ευκαιριακά από τον Γιώργο Αναγνωστόπουλο 
και άλλους, στο πλαίσιο της σχέσης κλινικής πρακτικής και ηθικής θεωρίας και γενικώς της 
σχέσης γιατρού-ασθενή. Ίσως δεν είναι περίεργο ότι οι απαρχές της ηθικής μπορούν να συνδεθούν 
και με τον Ιπποκράτη, συνομήλικο του Σωκράτη, αφού στο πλαίσιο της ιατρικής γίνονται συνειδητά 
τα μεγάλα ηθικά ερωτήματα. Καίτοι το ιπποκρατικό corpus τοποθετείται και από τον Bartz στον 
τρίτο προχριστιανικό αιώνα, τη δεοντολογία της ιπποκρατικής παράδοσης, που σε πολλά παραμένει 
ακόμη επίκαιρη και αποτελεί τη βάση σύγχρονων διακηρύξεων, την εντάσσει στην εποχή της 
γένεσης της ηθικής θεωρίας. Δεν βρίσκει ο Bartz στα ιπποκρατικά κείμενα δεσμευτικές ηθικές 
αρχές αλλά ενοράσεις που κερδήθηκαν από το πάλεμα με τα κλινικά προβλήματα και συνιστά 
να μην περιορίζονται οι σύγχρονοι θεραπευτές στον περίφημο Όρκο, αλλά να επεκτείνονται και 
στα λοιπά ηθικά κείμενα της ιπποκρατικής παράδοσης της κλασικής εποχής. Τον Όρκο και την 
πυθαγόρεια ή μη προέλευσή του σε αναφορά με το πρόβλημα της ευθανασίας συζητεί εύστοχα 
ο Γιώργος Αναγνωστόπουλος στο καταληκτήριο δοκίμιο του τόμου.
Είναι χαρακτηριστικό ότι κανένα από τα δοκίμια του τόμου δεν επικεντρώνεται στον Πλάτωνα, 
παρά τα πυθαγόρεια κατάλοιπα της φιλοσοφίας του που συνδέονται με την ιατρική δεοντολογία.
Όπως είναι γνωστό, ο Πλάτων, στην Πολιτεία τουλάχιστον, υπέτασσε το άτομο στο κράτος και 
ευνοούσε μορφές πατερναλισμού. Και χωρίς σεβασμό της αυτονομίας και της αξιοπρέπειας του 
ανθρώπου αλλά και της αξίας, αν όχι της ιερότητας της ζωής, η υποτυπώδης έστω ιατρική 
δεοντολογία της ιπποκρατικής παράδοσης δεν έχει σημαντική θέση, όπως προκύπτει από τους 
υπαινιγμούς του Πλάτωνα για μερικές ακραίες περιπτώσεις άμβλωσης και ευθανασίας. Αυτό δεν      
σημαίνει ότι στα κείμενα του τόμου αυτού δεν αφθονούν οι αναφορές στον Πλάτωνα, στη σχέση 
του κυρίως με τους σοφιστές για την ηθική γνώση και αρετή, για το είδος, τη δομή και το σκοπό 
της τέχνης γενικώς και ειδικώς της ιατρικής τέχνης, σε αναφορά με την έννοια του «καιρού», 
τόσο κεντρική στην ιατρική πράξη, στην αποσύνδεση της ιατρικής τέχνης ως «επιστήμης της υγείας» 
ή δεξιοτεχνίας από τη «μισθαρνία» και τη λήψη αποφάσεων σε οριακές καταστάσεις. 
Τον πλατωνικό πατερναλισμό θίγει η Julia Annas στο πλαίσιο της ολοκρατικής θεωρίας της υγείας      
και των φιλοσοφικών επιδράσεων στη διαμόρφωση των ιατρικών σχολών (δογματικών, εμπειριστών, 
μεθοδιστών, πνευματιστών), της ελληνιστικής εποχής. Και την πλατωνική προβληματική για το 
ενδεχόμενο να είναι μόνη αρμόδια η ικανότητα του γιατρού όχι μόνο να ωφελεί αλλά και να βλάπτει-
ανάλογη ώς ένα σημείο με τη σημερινή αγωνία για την καταχρηστική και κάποτε επικίνδυνη 
εφαρμογή της βιοτεχνολογίας για τον άνθρωπο- χωρίς βέβαια η ενδεχόμενη βλάβη να συνδέεται 
με τους σκοπούς της ιατρικής, τη συζητεί και πάλι ο Αναγνωστόπουλος, βλέποντας τον Πλάτωνα      
να συμπορεύεται σε πολλά με τον Αριστοτέλη.
Αντίθετα, ο Αριστοτέλης είναι σχεδόν πανταχού παρών στα άρθρα της συλλογής, αρκετά από 
τα οποία εστιάζουν το ενδιαφέρον τους στη σημασία της προβληματικής του για τη σύγχρονη 
βιοηθική. Κεντρική και εξαιρετικά επίκαιρη είναι από την προοπτική αυτή η αριστοτελική έννοια 
της «φρόνησης» για την αντιμετώπιση καίριων διλημμάτων καθώς και η έννοια του «δυνάμει» 
σε θέματα αμβλώσεων, της αρχής της ανθρώπινης ζωής και του ηθικού καθεστώτος του εμβρύου, 
ενώ ιδιαίτερα προσφέρεται για μεθοδολογικούς λόγους η προβληματική του για το ανάλογο με 
αυτό της ιατρικής είδος της γνώσης που απαιτεί η ηθική. Όπως παρατηρεί η Kathryn Montgomery, 
η φρόνησις ως «ο πρακτικός λόγος είναι η αρετή πώς να ενεργήσουμε σωστά σε συγκεκριμένες 
περιστάσεις που δεν εκφράζονται (και δεν μπορούν να εκφρασθούν) με κανόνες που έχουν 
γενική εφαρμογή». Η συγγραφέας βλέπει τη φρόνηση ως κορυφαία αρετή της ιατρικής και 
πιστεύει ότι η ιατρική παιδεία ως ηθική παιδεία, ίσως ως μια εκδοχή «φρονησιολογίας», 
θα πρέπει να αποσκοπεί στην καλλιέργεια και την άσκησή της. Τη σημασία της αριστοτελικής 
φρόνησης για την κλινική ηθική τονίζει επίσης στο πλαίσιο της αντι-θεμελιοκρατίας, του νεο-
αριστοτελισμού και της αρεταϊκής ηθικής ο David Thomasma. Πιστεύει και αυτός ότι στην κλινική      
ηθική προσφέρεται η φρόνηση ως βασική, αν όχι ως μοναδική μεθοδολογική δυνατότητα.     
Η προβληματική αυτή ίσως σταθεί χρήσιμη για την αποσαφήνιση της πολυσήμαντης και πρωτεϊκής 
ηθικής αυτής έννοιας και φωτίσει πληρέστερα τη σχέση της με την ορθολογικότητα, τη συνάφεια 
σκοπού-μέσων και τον τόσο πρόσφορο στην επιχειρηματολογία της βιοηθικής πρακτικό συλλογισμό. 
Ο Αριστοτέλης εξάλλου έχει επανέλθει τα τελευταία χρόνια στο προσκήνιο σχετικά με το πρόβλημα 
του πότε αρχίζει η ζωή και κυρίως πότε το ανθρώπινο ον γίνεται ηθικό πρόσωπο, καίριο θέμα στο 
ζήτημα των αμβλώσεων για τις οποίες ο ιπποκρατικός κώδικας ήταν απαγορευτικός. Όπως είναι 
γνωστό, σύμφωνα με τις επικρατέστερες ερμηνείες, ενώ κατά τους Πυθαγόρειους η ζωή αρχίζει 
από τη σύλληψη και κατά τον Πλάτωνα και τους Στωικούς από τη γέννηση, για τον Αριστοτέλη, 
με την κλιμάκωση της ψυχής από το θρεπτικό στο αισθητικό και στο λογικό στάδιο, αλλά και με 
τη διάκριση του δυνάμει και ενεργεία, τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα ως προς το χρόνο του 
ηθικά επιτρεπτού της άμβλωσης. Το θέμα αυτό με βάση την έννοια του δυνάμει και τη διερεύνηση 
των διαφόρων σημασιών του εξετάζει εμπεριστατωμένα ο Christopher Megone. 
Ο συγγραφέας διακρίνει το «υλικό» (material) από το «ουσιώδες» [δηλαδή, της «ουσίας» 
(substantial) ή το «ειδικό», του «είδους» (essential)] καθώς και από το «καταστασιακό δυνάμει»      
(state potentiality). Ηθική σημασία για τον Αριστοτέλη, υποστηρίζει, έχει το «ουσιώδες δυνάμει» 
(που κατέχει το έμβρυο ως ήδη μέλος του «φυσικού είδους» άνθρωπος) σε αντιδιαστολή τόσο με 
το «υλικό δυνάμει» ενός μη γονιμοποιημένου ωαρίου, όσο και με το «καταστατικό δυνάμει» 
που χρησιμοποιείται σήμερα για να χαρακτηρίζει πρόσωπα. Ο συγγραφέας ωστόσο καταλήγει 
ότι η προσέγγισή του «αμφισβητεί τα δυνατά εμπόδια για σαφείς απαντήσεις σ' αυτά τα ερωτήματα 
μάλλον παρά ξεκαθαρίζει τα ερωτήματα». Ότι ο νεο-αριστοτελισμός στα πλαίσια του κοινοτισμού      
μπορεί να προσφέρει εποικοδομητικές προσεγγίσεις στο πρόβλημα της άμβλωσης είναι αυτό που 
υποστηρίζει ο Mark Kuczewski. 
Μερικές θέσεις των Στωικών είναι εξαιρετικά επίκαιρες σήμερα στους χώρους της εφαρμοσμένης 
ηθικής, όπως της οικολογίας αλλά και στη φιλοσοφία των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Οι απόψεις 
των Στωικών για το θάνατο και προπαντός για την αυτοκτονία έχουν κατά καιρούς αποτελέσει 
αντικείμενο πραγμάτευσης σε σχέση μάλιστα με το πολύ ευαίσθητο θέμα της βιοηθικής των 
ημερών μας την ευθανασία. Στον τόμο αυτό το πρόβλημα συζητείται εμπεριστατωμένα από τον 
Christopher Cosans με επίκεντρο τον Επίκτητο. Ο συγγραφέας εντάσσει τις επικτήτειες θέσεις 
στο όλο πλαίσιο της φιλοσοφίας του και αντικρούει ως ένα βαθμό τις απόψεις του Ιάσονα Ξενάκη 
που είδε τον Επίκτητο ως τον κατεξοχήν αρχαίο θεωρητικό της αυτοκτονίας. Γιατί πράγματι στην 
περίπτωση επώδυνης ασθένειας, όταν δεν διακυβεύεται η αξιοπρέπεια του προσώπου, ο Επίκτητος 
συνιστά γενναιότητα και εγκαρτέρηση, γιατί κατά τους Στωικούς ο πόνος είναι ηθικά αδιάφορος 
και γι' αυτόν ιδιαίτερα βρίσκεται έξω από την περιοχή της «προαίρεσής» του. Το ρόλο του γιατρού 
απέναντι στο συναφές πρόβλημα της ευθανασίας συζητά ο Γιώργος Αναγνωστόπουλος. 
Εκτός από τη σχετική ρητή αποτροπή του ιπποκρατικού Όρκου, βλέπει την ευθανασία ξένη στην 
όλη ιατρική παράδοση της αρχαιότητας και αποδίδει τις όποιες πρακτικές άσκησής της σε ηθικούς 
και πολιτικούς λόγους. Ως εκ τούτου η βιοηθική -και όχι η επιστημο-τεχνική εμπειρογνωμοσύνη- 
έχει σημαντικό λόγο σε αυτά τα θέματα. Ορισμένες σοφιστικές ενοράσεις, τέλος, όπως 
σκιαγραφούνται στα κείμενα των Tom Chambers και Alex John London αποδείχνονται επίσης 
καίριες ίσως και εποικοδομητικές για τη σύγχρονη βιοηθική. 
H ευτυχής σύζευξη ιατρικής και φιλοσοφίας στα δοκίμια αυτά δικαιώνει τη διαπίστωση του 
Γαληνού ότι «ο αληθής ιατρός είναι σωφροσύνης φίλος και αληθείας εταίρος» και την επιταγή 
του ότι ο καλός γιατρός ως «ζηλωτής του Ιπποκράτη» πρέπει να «γυμνάζεται» στη λογική θεωρία 
και να ασκεί τη σωφροσύνη, η οποία παίζει σ' αυτόν, το στωικίζοντα ιατροφιλόσοφο, το ρόλο 
και της αριστοτελικής φρόνησης.      
Το βιβλίο των Kuczewski-Polansky πλουτίζει τη διεθνή βιβλιογραφία της βιοηθικής φέρνοντας 
κοντά μας και δείχνοντας πόσο επίκαιροι είναι οι αρχαίοι γιατροί και φιλόσοφοι. Επίσης, η άρτια 
μετάφραση του έργου στη γλώσσα μας αποτελεί σημαντική συνεισφορά στην ελληνική 
ιατρο-φιλοσοφική κοινότητα. 
Μυρτώ Δραγώνα-Μονάχου 
(Ομότιμη καθηγήτρια φιλοσοφίας, μέλος της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής, αντιπρόεδρος της FISP)
ΕΙΣΑΓΩΓΗ 
Η παρούσα συλλογή δοκιμίων διερευνά θέματα της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας και ιατρικής 
και τις συνέπειες που έχουν για τη σύγχρονη ιατρική και τη βιοϊατρική ηθική. Έτσι το έργο αυτό 
εξετάζει τη σχέση που έχουν δυο από τις δημοφιλέστερες περιοχές στην τρέχουσα αναβίωση 
της ηθικής, δηλαδή η κλασική ηθική και η βιοϊατρική ηθική - περιοχές οι οποίες έχουν σπάνια 
συνεξετασθεί επισταμένως. Τα δοκίμια του τόμου αυτού έχουν γραφτεί από αναγνωρισμένους 
κλασικούς φιλολόγους και ειδικούς της βιοηθικής. Κάθε συγγραφέας εργάζεται μέσα στο 
πλαίσιο του δικού του πεδίου, ενώ συγχρόνως επιζητεί να ανακαλύψει τις συνέπειες που έχει 
η έρευνά του για το άλλο πεδίο. Για παράδειγμα, οι κλασικοί φιλόλογοι εξετάζουν τη σημασία 
που έχει η έννοια της πρακτικής σοφίας (φρόνησης) για την κλινική ιατρική και οι ειδικοί στη 
βιοηθική επανερμηνεύουν τη φρόνηση βασιζόμενοι στις παρατηρήσεις τους στην ιατρική πράξη. 
Παρόμοια, το θέμα της έκτρωσης εξετάζεται μέσα από το θεωρητικό πρίσμα της αριστοτελικής 
σκέψης, όπως επίσης και μέσα από την προοπτική της σύγχρονης αριστοτελικής κίνησης, 
γνωστής με το όνομα «κοινοτισμός».
Η συλλογή των δοκιμίων αυτών αντικατοπτρίζει ένα νέο και ακμάζοντα διάλογο ανάμεσα στους 
σύγχρονους ειδικούς της βιοηθικής και τους μελετητές της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας - 
μια ανταλλαγή απόψεων που έχει αρχίσει με τους ειδικούς στη βιοηθική, οι οποίοι χρησιμοποιούν 
κατ' εξοχήν κλασικά θέματα τα τελευταία χρόνια. Οπουδήποτε κι αν κοιτάξει κανείς στη σύγχρονη 
βιβλιογραφία της βιοηθικής παρατηρεί ότι οι αναφορές στον Αριστοτέλη και οι παρατηρήσεις για 
την ανάγκη της πρακτικής σοφίας αφθονούν. Οι ρίζες του ενδιαφέροντος αυτού για τις κλασικές      
ιδέες εντοπίζονται σε δύο κεντρικές ανάγκες της σύγχρονης βιοηθικής: 
(1) να προσδιορίσει τα χαρακτηριστικά της ηθικής και της ιατρικής γνώσης με τέτοιον τρόπο 
ώστε να αποφεύγεται η θεμελιοκρατία και 
(2) να δημιουργήσει ένα πλαίσιο που να μπορεί να διασαφηνίσει αποτελεσματικά συγκεκριμένα 
ζητήματα ηθικής. Στην προσπάθειά τους να εξεύρουν τρόπους να στοχάζονται πάνω σε θέματα 
βιοηθικής που είναι ευέλικτοι και ταυτόχρονα να παρέχουν κατευθυντήριες γραμμές, οι ειδικοί της 
βιοηθικής έχουν στραφεί στις κλασικές πηγές. Αναζητώντας, επομένως, βοήθεια από την αρχαία 
σοφία, οι ειδικοί της βιοηθικής επιδιώκουν να εμπλέξουν αυτούς οι οποίοι ειδικεύονται στη μελέτη 
των πρωτότυπων πηγών.
Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη. Καθένα απ' αυτά αντανακλά μία από τις ανάγκες της 
σύγχρονης βιοηθικής και διερευνά κατά πόσο τα κλασικά θέματα μπορούν να προσφέρουν 
κάποια κατευθυντήρια γραμμή για την επίλυση των σύγχρονων προβλημάτων.
ΜΕΡΟΣ I: 
Ο ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΓΝΩΣΗΣ
Παρά τις άκαρπες συζητήσεις εδώ και αιώνες ανάμεσα στους θεωρητικούς της ηθικής, 
οι φιλόσοφοι έχουν διακριθεί στο σύγχρονο έντονο διάλογο που διεξάγεται πάνω σε ζητήματα 
βιοηθικής. Πολλοί έχουν εγκαταλείψει τα γραφεία τους στα τμήματα φιλοσοφίας και έχουν 
βάλει πλώρη για ποικίλους άλλους τόπους. Ολίγοι υπηρέτησαν σε κυβερνητικές επιτροπές 
οι οποίες ήταν επιφορτισμένες με την ευθύνη να κάνουν συστάσεις για θέματα δημόσιας πολιτικής - 
από πολλούς ζητήθηκε να συμμετάσχουν σε συμβούλια δίπλα στο προσκέφαλο των ασθενών- 
και αρκετοί προσκλήθηκαν να συμμετάσχουν στις διαβουλεύσεις ιδρυματικών επιτροπών ηθικής      
σε νοσοκομεία ή γηροκομεία. Οι περισσότερες από αυτές τις προσπάθειες είχαν ανέλπιστα καλά 
αποτελέσματα, παρά το γεγονός ότι οι «ηθικοί φιλόσοφοι» απέτυχαν να εφαρμόσουν μια 
καθιερωμένη και επιβεβαιωμένη ηθική θεωρία ως ένα εργαλείο της τέχνης τους.
Η επιτυχία της βιοηθικής έχει ενισχύσει την πεποίθηση ότι υπάρχει αυτό που ονομάζουμε ηθική 
γνώση. Επειδή όμως η γνώση αυτή δεν έχει συναχθεί από μια αφηρημένη, καθολική ηθική θεωρία, 
έχουν αναζητηθεί νέοι τρόποι για να την προσδιορίσουν. Η γνώση στη βιοηθική δεν μπορεί να 
είναι «εφαρμοσμένη» γνώση με τη συνήθη σημασία της εφαρμογής των καθολικών θεωρητικών 
προτάσεων. Η ηθική γνώση συνδέεται κατά κάποιον τρόπο με την εμπειρία εντός του πεδίου και 
επιβεβαιώνεται από περαιτέρω εμπειρία. Αυτού του είδους η γνώση είναι «αντιθεμελιοκρατική»,      
διότι αρχίζει από τα ενδιάμεσα πράγματα αντί να οικοδομεί πάνω σε υποτιθέμενα αναμφισβήτητα 
εναρκτήρια σημεία. Πάντως, μια τέτοια άποψη της ηθικής γνώσης ανοίγει την πόρτα σε 
σκεπτικιστικές προκλήσεις και εγείρει μια πληθώρα ερωτήσεων.
Επιπλέον, από τη στιγμή που οι φιλόσοφοι μπήκαν στην κλινική, άρχισαν να διερωτώνται για τη 
φύση της ίδιας της ιατρικής γνώσης. Η ιατρική έχει συχνά χαρακτηριστεί ως εφαρμοσμένη επιστήμη 
και, ως τέτοια, έχει κληθεί να απαντήσει σε ερωτήσεις που αφορούσαν σε συγκεκριμένους 
ασθενείς ανάγοντας τα προβλήματά τους στις πιο γενικές τους αιτίες και θεραπεύοντας τις αιτίες 
αυτές. Συνεπώς, η ιατρική επιστήμη εθεωρείτο ότι ήταν θεμελιωμένη στη χημεία, τη βιολογία και 
μερικές φορές τη φυσική μέχρις ότου αυτοί οι ειδικοί της βιοηθικής επεσήμαναν ότι οι γιατροί σπάνια 
κατέχουν τη διαγνωστική και προγνωστική βεβαιότητα που πρέπει να πηγάζει από ένα τέτοιο 
επιστημονικό μοντέλο. Επίσης, ορισμένοι γιατροί φαίνεται να είναι καλύτεροι από άλλους και να 
κατέχουν σημαντικές ικανότητες διαφόρων ειδών. Μια εξήγηση των φαινομένων αυτών απαιτείται 
και ως ηθικό και ως επιστημολογικό θέμα.
Η κλασική φιλοσοφία έχει στρατολογηθεί ως ένας σύμμαχος στην προσπάθεια να χαραχτεί μια 
μέση οδός μεταξύ των απαιτήσεων για επιστημονική βεβαιότητα και του ολισθήματος στο 
σκεπτικισμό σχετικά με την ιατρική και την ηθική γνώση.Το κλασικό θέμα του είδους εκείνου της 
πρακτικής σοφίας που ασχολείται με τη μεταβλητή γνώση των επιμέρους έχει αποδειχτεί ιδιαίτερα 
ελκυστικό. Εν τούτοις, η ύπαρξη μιας τέτοιας ικανότητας δεν μπορεί απλώς να επιβεβαιωθεί. 
Πρέπει να εξηγηθούν η προέλευσή της, ο τρόπος ανάπτυξής της, πότε μια τέτοια σοφία είναι 
λειτουργική, καθώς και το είδος της ακρίβειας και της βεβαιότητας που μπορεί να αναμένεται 
από το σώμα της παραγόμενης γνώσης.
Παρουσιάζουμε τρεις μελέτες που αφορούν άμεσα στη φύση της ιατρικής ως ένα είδος τεχνικής 
γνώσης. Οι δύο από αυτές, η πρώτη γραμμένη από τον Robert Bartz και η άλλη από τον 
Ronald Polansky, εξετάζουν το ερώτημα από μια ιστορική σκοπιά που λαμβάνει την ιπποκρατική 
και την πλατωνική-αριστοτελική παράδοση ως παραδειγματικές. 
Ο Bartz διερευνά την ανάπτυξη της ιπποκρατικής τέχνης της ιατρικής. 
Ο Polansky εξετάζει εάν η ιατρική είναι πράγματι τέχνη ή είδος πράξης που καθοδηγείται από 
την αρετή - συγκεκριμένα, τη φρόνηση. 
Η Kathryn Montgomery μελετά τη θέση της ιατρικής από μια πιο σύγχρονη προοπτική. 
Αντιπαραθέτει την αμφισβητούμενη αυτοκατανόηση της σύγχρονης ιατρικής, όπως αντικατοπτρίζεται      
στον τυπικό εναρκτήριο λόγο των ιατρικών σχολών, με την άποψή της για την τέχνη της ιατρικής 
όπως ασκείται από το γιατρό της φρόνησης, του οποίου η αρετή συνίσταται σε μια ιδιαιτέρως 
λεπτή ικανότητα να εξάγει συμπεράσματα από μια ποικιλία αφηγήσεων.
Ο David Thomasma ερευνά το είδος της γνώσης που παράγει η βιοηθική και αντιμετωπίζει άμεσα 
τη σκεπτικιστική πρόκληση. Χρησιμοποιεί ένα νεο-αριστοτελικό ιστορικισμό για να κατασκευάσει 
ένα επιχείρημα ότι η ηθική γνώση, παρά το γεγονός ότι έχει προσωρινή φύση («γενικά, για το 
μεγαλύτερο μέρος, γνώση»), μπορεί να αποκτήσει μια προνομιούχο οντολογική υπόσταση, καθώς 
καθίσταται μέρος του τρόπου ύπαρξης ενός πολιτισμού ή μιας κοινωνίας. 
Ο Tom Chambers περιγράφει τη συλλογιστική διαδικασία των ειδικών της βιοηθικής ως σοφιστεία. 
Υιοθετεί τον υποτιμητικό αυτόν όρο για να καταδείξει πώς μπορεί να λειτουργήσει ως μεταφορά 
για την εποικοδομητική δέσμευση και τη σταδιακή επίτευξη της ομοφωνίας. Και οι δύο αυτοί 
ειδικοί της βιοηθικής αντανακλούν τις εξελίξεις στην κλασική γραμματεία με το να θεωρούν τον 
Αριστοτέλη και τους Σοφιστές περισσότερο συγγενικούς από ό,τι είχε εκτιμηθεί ότι ήταν σε 
παλαιότερες εποχές. 
Η Julia Annas φέρνει πιο κοντά τους στοχασμούς για την επιστημολογική και την οντολογική 
θέση της ιατρικής με αυτούς της φιλοσοφίας εξετάζοντας την κλασική έννοια της φιλοσοφίας ως 
θεραπείας. 
ΜΕΡΟΣ II: 
Η ΕΥΡΕΤΙΚΗ ΑΞΙΑ ΤΩΝ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΩΝ

Βέβαια οι ειδικοί της βιοηθικής δεν θέλουν απλώς να κατανοήσουν και να στοχαστούν πάνω στη 
συλλογιστική τους δραστηριότητα. Ελπίζουν ότι οι κλασικές προσεγγίσεις μπορούν να προτείνουν 
αποτελεσματικούς τρόπους για την εξέταση των σύγχρονων προβλημάτων - μια πρόκληση που 
αφορά σε ζητήματα διαχείρισης της περίθαλψης, της έκτρωσης και της αυτοκτονίας. 
Επειδή οι κλασικές προσεγγίσεις δεν είναι θεωρίες που μπορούν να εφαρμοστούν κατά έναν 
παραγωγικό τρόπο, υπάρχει πολύς χώρος για κρίση και ερμηνεία ως προς το πώς θα 
χρησιμοποιήσουμε αυτές τις κλασικές ενοράσεις. Τα κείμενα αυτά επεξηγούν αυτό το γεγονός.
Ο Alex London εξετάζει την αντιπαράθεση μεταξύ Σωκράτη και Θρασυμάχου στην Πολιτεία του 
Πλάτωνα για να καταδείξει πώς η κατανόηση της ιατρικής ως ενός είδους δεξιοτεχνίας έχει 
συνέπειες για τις ρυθμίσεις της σύγχρονης διαχείρισης της περίθαλψης. 
Ο Christopher Megone εξετάζει την αριστοτελική έννοια της δυνητικότητας για το φως που μπορεί 
να ρίξει στο διάλογο για τη δημόσια πολιτική απέναντι στην έκτρωση και συμπεραίνει ότι, για τον 
Αριστοτέλη, η δυνητικότητα του εμβρύου είναι ένας σχετικός παράγοντας. 
Ο Mark Kuczewski, επίσης, εξετάζει το ζήτημα της έκτρωσης. Διερευνώντας το μέσα από 
το πρίσμα που μας παρέχει η σύγχρονη αριστοτελική προσέγγιση γνωστή ως κοινοτισμός, 
συμπεραίνει ότι, αν και η προσέγγιση αυτή δεν θέτει τέλος στη δημόσια συζήτηση, εντούτοις 
περιέχει στοιχεία που μπορούν να οδηγήσουν σε μια περισσότερο καρποφόρα πραγμάτευσή 
του. 
Η Daryl Tress ερευνά πώς η αρχαία ελληνική ηθική έχει χρησιμοποιηθεί για προβληματισμό πάνω 
σε σύγχρονα ζητήματα και ειδικότερα σε συγκεκριμένες ιατρικές αποφάσεις που αφορούν μικρά 
παιδιά. Αμφισβητεί τις κατ' εξοχήν κοσμικές και πλουραλιστικές προϋποθέσεις των σύγχρονων 
οικειοποιήσεων των κλασικών απόψεων καθώς και την επικέντρωσή τους στην κατά περίπτωση 
επίλυση των ηθικών προβλημάτων. Τέλος, δύο μελετητές εξετάζουν τις κλασικές απαντήσεις στα 
ερωτήματα της αυτοκτονίας και της ευθανασίας. 
Ο Chris Cosans παρουσιάζει ορισμένες από τις ενοράσεις του Επικτήτου σε σχέση με το σύγχρονο 
διάλογο για την αυτοκτονία. Αυτή η προσέγγιση διερευνά την αυτοκτονία από την πλευρά αυτού 
που υποφέρει και εξετάζει τα αποτελέσματα που επιφέρει στην αρετή του. Ο Επίκτητος θεωρεί 
ότι είναι κακό να επικεντρώνεται κανείς στον πόνο, και μάλιστα αφού η αυτοκτονία είναι ένας τρόπος 
να αντιδράσει κανείς σ' αυτόν. Αυτή η προσέγγιση αντιπαρατίθεται στις σύγχρονες συζητήσεις που 
επικεντρώνονται στο δικαίωμα που έχει το άτομο να ελέγχει τη μοίρα του με το να αντιμετωπίζει 
απευθείας τον πόνο. 
Ο Γεώργιος Αναγνωστόπουλος στοχάζεται πάνω στην τέχνη της ιατρικής και περιγράφει πώς οι 
κλασικοί στοχαστές ασχολούνταν με την επίδραση που έχει στο ιατρικό επάγγελμα η παροχή 
βοήθειας σε αυτούς που επιθυμούν να πεθάνουν. Το κείμενο του Αναγνωστόπουλου είναι ο πιο 
κατάλληλος τρόπος για την ολοκλήρωση του τόμου αυτού, διότι με το να εγείρει το θέμα της 
σχέσης που υπάρχει μεταξύ της κλασικής σκέψης όσον αφορά την τέχνη της ιατρικής και της 
σύγχρονης κλινικής ιατρικής πρακτικής ολοκληρώνει πλήρως τις προσπάθειές μας.
διαστάσεις: 14Χ21 εκ. 
σελίδες: 608 
euro: 26
ISBN: 978-960-6640-27-8